Bir yakınım için randevu almak istiyorum: nereden başlamalı?

Sevdiğiniz bir insanın değiştiğini görmek zordur. Eskiden neşeli olan eşiniz artık günlerce yataktan çıkmıyor, anneniz sürekli bir şeylerden korkuyor, yetişkin oğlunuz geceleri uyumuyor ve tuhaf şeyler anlatıyor olabilir. Bu durumda pek çok kişinin aklına ilk gelen soru şudur: "Onun için ne yapabilirim, randevu alabilir miyim?" Bu yazıda bir yakınınız için randevu sürecinde atılabilecek adımları, dikkat edilmesi gerekenleri ve sizin de destek almanızın önemini ele alıyoruz.

Önce gözlemlerinizi toparlayın

Bir yakınınızla bu konuyu konuşmadan önce, neden endişelendiğinizi netleştirmeniz yararlı olur. Birkaç gün boyunca dikkatinizi çeken değişiklikleri not edin:

• Uykuda, iştahta ya da kiloda değişiklikler
• İşe, okula ya da sosyal etkinliklere katılımda azalma
• Ruh hâlinde belirgin dalgalanmalar, sürekli üzüntü ya da öfke
• Alkol ya da madde kullanımında artış
• Kendine bakımında ihmal
• Alışılmadık düşünceler, şüphecilik ya da gerçek dışı inançlar
• Ölüm ya da kendine zarar verme hakkında konuşmalar

Bu gözlemler hem yakınınızla konuşurken somut örnekler vermenizi sağlar hem de muayenede değerli bilgiler sunar.

Konuşmayı nasıl açmalı?

Konuşma için sakin, aceleniz olmayan ve yalnız olduğunuz bir zaman seçin. Tartışma anında, başkalarının yanında ya da yakınınızın çok yorgun olduğu bir anda bu konuyu açmak, savunmaya geçmesine neden olabilir.

Konuşmada suçlayıcı değil, endişenizi ve sevginizi anlatan bir dil kullanın. "Sen hep böylesin, kendini topla" gibi cümleler yerine "Son zamanlarda çok az uyuduğunu ve çok yorgun olduğunu görüyorum, senin için endişeleniyorum" gibi cümleler, yakınınızın sizi dinlemesini kolaylaştırır. Gözlemlerinizi somut örneklerle paylaşın, tanı koymaktan kaçının. "Bence depresyondasın" demek yerine, gördüğünüz değişiklikleri anlatmak daha az tehdit edicidir.

Yakınınızın anlattıklarını yargılamadan dinleyin. Belki o da bir süredir bir şeylerin yolunda gitmediğini hissediyor ama nasıl yardım isteyeceğini bilmiyordur.

Pratik destek önerin

Randevu almayı kabul etse bile, yakınınız bunun için gereken adımları atmakta zorlanabilir. Depresyondaki biri için telefon açmak, kaygılı biri için yeni bir yere gitmek büyük bir engel olabilir. Bu noktada pratik destek önermek çok değerlidir:

• Randevuyu birlikte almayı önerin.
• İlk görüşmeye birlikte gitmeyi teklif edin.
• Görüşme günü ulaşımı ya da çocuk bakımını üstlenin.
• Online görüşme seçeneğini birlikte değerlendirin.
• Görüşmeden önce sormak istediklerini birlikte yazın.

Rıza neden önemli?

Yetişkin bir bireyin muayenesi ve tedavisi, kural olarak onun rızasıyla yapılır. Yakınınız istemediği sürece onun yerine randevu almanız ve onu muayeneye getirmeniz mümkün değildir; bu, kişinin özerkliğine saygının ve tedavide iş birliğinin temelidir. Zorla getirilen bir muayene, çoğu zaman güveni zedeler ve tedaviye uyumu zorlaştırır.

Bununla birlikte, yakınınız henüz hazır değilse bile yapabileceğiniz şeyler vardır. Siz kendiniz bir görüşme yaparak durumu anlatabilir, nasıl destek olabileceğinizi ve hangi işaretlerin acil durum gerektirdiğini öğrenebilirsiniz. Bu görüşmede yakınınız hakkında bilgi verilmez; ama sizin sorularınız yanıtlanır ve size yol gösterilir.

Acil durumlarda ne yapmalı?

Bazı durumlarda rıza beklemek mümkün değildir. Yakınınız kendine ya da başkasına zarar verme riski taşıyorsa, gerçeklikle bağı tamamen kopmuşsa, günlerdir uyumuyor ve kontrol edilemeyen bir taşkınlık içindeyse ya da kendine bakamayacak durumdaysa vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Bu durumlarda yasal düzenlemeler, kişinin güvenliği için acil değerlendirme yapılmasına olanak tanır.

Kendine zarar verme düşünceleri hakkında konuşmak, sanıldığının aksine bu düşünceleri artırmaz. Yakınınıza doğrudan "Kendine zarar vermeyi düşünüyor musun?" diye sormak, onun bu konuyu paylaşabilmesi için kapı açar.

Görüşmede yakınların yeri

Yakınınızla birlikte ilk görüşmeye gittiğinizde, genellikle görüşmenin bir bölümüne katılmanız ve gözlemlerinizi paylaşmanız istenir. Bu bilgiler, özellikle kişinin kendi belirtilerini fark etmekte zorlandığı durumlarda, örneğin bipolar bozukluğun yükselme dönemlerinde ya da bellek sorunlarında çok değerlidir. Görüşmenin bir bölümü ise yalnızca yakınınızla yapılır; bu, onun sizin yanınızda söylemekte zorlanacağı konuları paylaşabilmesi içindir.

Görüşmede konuşulanlar ve tedaviyle ilgili bilgiler, yakınınızın onayı olmadan size aktarılmaz. Yakınınız onay verirse, tedavi planı ve evde nasıl destek olabileceğiniz konusunda bilgilendirilirsiniz.

Tedavi sürecinde nasıl destek olunur?

• İlaçların düzenli kullanılmasına yardımcı olun; ama kontrolcü bir tutumdan kaçının.
• Kontrol randevularını hatırlatın ve gerekirse eşlik edin.
• Gündelik düzenin, uyku ve beslenmenin korunmasını destekleyin.
• Belirtilerdeki kötüleşmeyi fark ettiğinizde bunu yakınınızla ve onun onayıyla hekimle paylaşın.
• İyileşmenin zaman aldığını ve iniş çıkışlar olabileceğini kabul edin.
• Yakınınızın kendi kararlarını vermesine alan tanıyın.

Kendinizi de unutmayın

Ruhsal bir sorun yaşayan bir yakına destek olmak yorucudur. Bakım veren kişiler sıklıkla kaygı, suçluluk, öfke ve tükenmişlik yaşar. Kendi uykunuza, sağlığınıza ve sosyal ilişkilerinize özen göstermeniz, uzun süreli destek verebilmeniz için gereklidir. Gerekirse siz de kendiniz için bir görüşme planlayabilir, bakım verenlere yönelik destek gruplarından yararlanabilirsiniz. Destek olduğunuz kişinin iyileşmesi sizin ne kadar çabaladığınıza değil, tedavinin ve zamanın birlikte işlemesine bağlıdır; bu gerçeği hatırlamak suçluluk duygusunu hafifletir.

Yaşlı bir yakın için randevu

İleri yaştaki anne babalar ya da büyükler söz konusu olduğunda, ruhsal belirtiler çoğu zaman bedensel yakınmalar, unutkanlık ya da "yaşlılık" olarak yorumlanır. Oysa ileri yaşta görülen depresyon, kaygı ve uyku sorunları da tedaviye yanıt verir. Bellek sorunlarının bir kısmının arkasında depresyon, ilaç yan etkileri ya da vitamin eksiklikleri gibi tedavi edilebilir nedenler bulunabilir. Yaşlı bir yakın için randevu alırken, kullandığı bütün ilaçların listesini, son tahlil sonuçlarını ve gözlediğiniz değişikliklerin zaman çizelgesini hazırlamanız değerlendirmeyi kolaylaştırır. İşitme ve görme sorunları varsa görüşmenin buna göre planlanması için bunu önceden belirtin.

Bir örnek

Elli sekiz yaşında bir kadın, eşinin emekli olduktan sonra giderek içine kapandığını, günlerce evden çıkmadığını ve "artık bir işe yaramıyorum" dediğini anlatarak kendisi için bir görüşme ister. Görüşmede eşindeki değişiklikler konuşulur, depresyon belirtileri ve dikkat edilmesi gereken işaretler anlatılır. Eşiyle nasıl konuşabileceği birlikte planlanır. Birkaç gün sonra sakin bir akşam, gözlemlerini ve endişesini paylaşır; ilk görüşmeye birlikte gitmeyi önerir. Eşi kabul eder ve depresyon tedavisine başlanır. Birkaç ay sonra çift, yeniden birlikte yürüyüşe çıkmaya başladıklarını anlatır.