Psikiyatriste ne anlatmalı? Görüşmede söylemesi zor konular

Psikiyatri görüşmesine gelen pek çok kişi, en önemli şeyi görüşmenin son dakikasında, kapıya doğru yürürken söyler: "Bir de şunu söylemem gerekiyordu..." Bu gecikmenin nedeni genellikle utanç, yargılanma korkusu ya da "bunu söylersem ne olur?" kaygısıdır. Oysa görüşmede söylemesi en zor gelen konular, çoğu zaman tanının ve tedavinin doğru planlanması için en kritik bilgilerdir. Bu yazıda sık gizlenen konuları ve bunları paylaşmayı kolaylaştıracak yolları ele alıyoruz.

Neden her şeyi anlatmak önemli?

Psikiyatride tanı, büyük ölçüde sizin anlattıklarınıza dayanır. Kan tahlili ya da görüntüleme gibi yöntemler, ruhsal belirtilerin büyük kısmını göstermez. Bu nedenle önemli bir bilgi eksik kaldığında, tanı yanlış yönde ilerleyebilir, ilaç seçimi uygun olmayabilir ya da gerçek risk gözden kaçabilir. Örneğin alkol kullanımı söylenmediğinde, bazı ilaçlarla tehlikeli etkileşimler ortaya çıkabilir; geçmişteki bir yükselme dönemi anlatılmadığında, bipolar bozukluk tek kutuplu depresyon sanılabilir.

Sık gizlenen konular

Kendine zarar verme ve ölüm düşünceleri

Yaşamına son verme ya da kendine zarar verme düşünceleri, en zor paylaşılan konuların başında gelir. Pek çok kişi bunu söylerse hastaneye yatırılacağından ya da "deli" sanılacağından korkar. Oysa bu düşünceler, depresyon başta olmak üzere pek çok ruhsal sorunda sık görülür ve paylaşılması, güvenliğiniz için en önemli adımdır. Bu düşüncelerin ne sıklıkla geldiği, ne kadar yoğun olduğu ve bir plana dönüşüp dönüşmediği konuşulur; tedavinin yoğunluğu ve izlem sıklığı buna göre belirlenir. Bu düşünceleri paylaşmak çoğu zaman rahatlatıcıdır.

Alkol ve madde kullanımı

Alkol ve madde kullanımını küçümsemek ya da gizlemek çok yaygındır. "Arada bir içiyorum" ifadesinin arkasında bazen her akşam birkaç kadeh bulunur. Bu bilgi; uyku sorunlarının, kaygının ve depresyonun nedenini anlamak, ilaç etkileşimlerini önlemek ve yoksunluk riskini değerlendirmek için gereklidir. Muayenede paylaşılan madde kullanımı bilgileri de diğer sağlık bilgileri gibi gizlilik içinde korunur.

Cinsel sorunlar ve yan etkiler

Cinsel istekte azalma, ereksiyon ya da orgazm güçlüğü gibi yakınmalar hem bazı ruhsal hastalıkların hem de bazı ilaçların yan etkisi olabilir. Bu konuları açmak çoğu kişiye utanç verici gelir ve ilacın sessizce bırakılmasına neden olabilir. Oysa bu yan etkiler doz değişikliği ya da farklı bir ilaçla çoğu zaman çözülebilir. Hekiminiz bu konuyu sormazsa sizin açmanız tamamen yerindedir.

Utanç verici ya da korkutucu düşünceler

Obsesif kompulsif bozuklukta görülen istemsiz düşünceler, örneğin sevdiklerine zarar verme ya da kabul edilemez bulunan cinsel içerikli düşünceler, kişiyi derinden utandırır. Pek çok kişi bu düşünceleri yıllarca kimseye anlatmaz. Bu düşüncelerin OKB'de son derece sık görüldüğünü ve kişinin değerlerini yansıtmadığını bilmek, paylaşmayı kolaylaştırır. Anlatıldıklarında hem tanı netleşir hem de etkili tedavi planlanabilir.

Alışılmadık deneyimler

Başkalarının duymadığı sesleri duymak, izlendiğini ya da takip edildiğini hissetmek, düşüncelerin başkaları tarafından okunduğuna inanmak gibi deneyimler, kişinin "delirdiğini" düşünmesine ve bunları gizlemesine yol açabilir. Bu deneyimler farklı nedenlerle ortaya çıkabilir ve değerlendirilmeleri önemlidir. Erken paylaşıldıklarında tedavi çok daha etkili olur.

İlacı düzenli kullanmamak

Önerilen ilacı hiç başlamamak, ara ara atlamak ya da dozu kendi başına değiştirmek çok yaygındır. Bunu söylemekten çekinen kişiler, "ilaç işe yaramıyor" denmesiyle karşılaşabilir ve gereksiz yere doz artırılabilir. İlacı neden düzenli kullanamadığınızı paylaşmak, örneğin yan etki, unutkanlık ya da ilaçla ilgili kaygılar, sorunun birlikte çözülmesini sağlar.

Geçmiş travmalar

Çocuklukta yaşanan istismar, ihmal, şiddet ya da ağır kayıplar, bugünkü sorunların anlaşılması için önemlidir. Ancak bu konuları ilk görüşmede ayrıntılı anlatmak zorunda değilsiniz. "Geçmişte zor şeyler yaşadım, şimdilik ayrıntılarını konuşmak istemiyorum" demeniz bile değerli bir bilgidir. Ayrıntılar, güven arttıkça ve hazır hissettiğinizde konuşulabilir.

İlişki ve aile içi sorunlar

Eşle yaşanan şiddet, kontrol davranışları, aile içi gerginlikler ya da sadakatsizlik gibi konular, kişinin ruh sağlığını derinden etkiler. Bu konuları paylaşmak, hem durumunuzun anlaşılmasını hem de gerekiyorsa güvenliğiniz için adımlar atılmasını sağlar.

Paylaşmayı kolaylaştıran yollar

• Yazarak anlatın: Söylemesi zor bir şeyi önceden bir kâğıda yazıp görüşmede uzatabilirsiniz.
• Girişle başlayın: "Söylemesi benim için zor bir konu var" diyerek başlamak, konuşmayı kolaylaştırır.
• Adım adım paylaşın: Her şeyi bir anda anlatmanız gerekmez; önce konunun başlığını, sonra ayrıntıları paylaşabilirsiniz.
• Sorularınızı sorun: "Bunu söylersem ne olur?" diye sormak, gizlilik ve sonraki adımlar hakkında bilgi almanızı sağlar.
• Görüşmenin başında söyleyin: Önemli bir konuyu görüşmenin sonuna bırakmak, onun yeterince konuşulamamasına yol açabilir.

Gizlilik ve sınırları

Psikiyatri görüşmesinde paylaşılan bilgiler gizlidir ve onayınız olmadan aileniz, işvereniniz ya da başka kişi ve kurumlarla paylaşılmaz. Bu gizliliğin sınırları da açıkça bilinmelidir: kendinize ya da başkasına yönelik ciddi ve yakın bir tehlike bulunduğunda ve yasaların öngördüğü bazı özel durumlarda, güvenliğin sağlanması için gerekli adımlar atılabilir. Bu sınırlar, görüşmenin başında ya da sorduğunuzda size açıkça anlatılır.

Yargılanma korkusu

Pek çok kişi, anlattıkları yüzünden hekimin kendisi hakkında olumsuz bir yargıya varacağından korkar. Oysa psikiyatristler, insan deneyiminin çok geniş bir yelpazesiyle her gün karşılaşır. Size utanç verici gelen bir düşünce ya da davranış, muayene odasında çoğu zaman daha önce defalarca duyulmuş bir şeydir. Görüşmenin amacı yargılamak değil, anlamak ve yardım etmektir.

Bedensel yakınmalar ve kullanılan diğer ilaçlar

Bazı kişiler, psikiyatri görüşmesinde yalnızca ruhsal konuların konuşulması gerektiğini düşünerek bedensel yakınmalarını ya da başka hekimlerin önerdiği ilaçları anlatmaz. Oysa tiroit hastalıkları, kalp ritmi sorunları, kronik ağrı, hormon tedavileri, zayıflama ürünleri ve bazı bitkisel takviyeler ruh hâlini ve uykuyu doğrudan etkileyebilir; bazıları da psikiyatrik ilaçlarla etkileşebilir. Gebelik planı, düzensiz adet ya da menopoz belirtileri gibi konular da tedavi seçimini etkiler. Bu bilgileri paylaşmak, hem tanının doğru konmasını hem de tedavinin güvenli olmasını sağlar.

Bir örnek

Yirmi dokuz yaşında bir öğretmen, üç görüşme boyunca yalnızca kaygı ve uykusuzluktan söz eder. Dördüncü görüşmede, önceden bir kâğıda yazdığı birkaç satırı uzatır: bebeğine zarar vereceğine dair istemsiz ve korkutucu düşünceler yaşadığını, bu yüzden onu yalnız banyo yaptıramadığını anlatır. Yıllardır kimseye söylemediği bu düşüncelerin OKB'de sık görüldüğü ve tehlike göstergesi olmadığı açıklanır. Tanı netleşir, tedavi planı OKB'ye yönelik olarak düzenlenir. Kişi, "Bunu ilk görüşmede söyleseydim çok zaman kazanırdım" der.