Bipolar bozukluk tedavisi için randevu

Bipolar bozukluk, duygudurumun olağan dalgalanmaların çok ötesinde, haftalar süren dönemler hâlinde yükselip düştüğü bir hastalıktır. Yükselme dönemlerinde kişi kendini olağanüstü enerjik ve yetenekli hissedebilir, bu yüzden bu dönemleri bir sorun olarak görmeyebilir. Depresif dönemler ise sıklıkla tek kutuplu depresyonla karıştırılır. Doğru tanı ve uzun süreli izlem, bipolar bozuklukta hayat kalitesini belirleyen en önemli etkenlerdir. Bu sayfada randevunun ne zaman ve nasıl alınacağını, sonrasında tedavinin nasıl yürütüldüğünü anlatıyoruz.

Hangi durumda randevu almalısınız?

Aşağıdaki işaretlerden birkaçı birlikte görülüyorsa bir psikiyatri muayenesi gerekir:

• Birkaç gün ya da daha uzun süren, olağandışı bir enerji ve coşku hâli
• Az uyumasına rağmen yorgunluk hissetmeme, uykuya ihtiyaç duymama
• Konuşmanın hızlanması, düşüncelerin birbirini kovalaması
• Kendini olağanüstü önemli ya da yetenekli görme, gerçekçi olmayan büyük planlar
• Ani ve yüksek harcamalar, riskli kararlar, alışılmadık cesaret gerektiren davranışlar
• Bu dönemlerin ardından gelen ağır çökkünlük, isteksizlik ve uzun uyku dönemleri
• Daha önce depresyon tanısı alıp antidepresan kullanırken huzursuzluk ve aşırı hareketlilik yaşanması

Ailenizde bipolar bozukluk tanısı olan biri varsa ve siz de tekrarlayan depresyon dönemleri yaşıyorsanız, bunu muayenede mutlaka belirtin.

Hızlı değerlendirme gerektiren durumlar

Günlerdir hiç uyumama, gerçekle bağın koptuğu düşünceler, kontrol edilemeyen öfke ve taşkınlık, kendine ya da başkalarına zarar verme riski acil değerlendirme gerektirir. Bu durumlarda randevu beklemeden acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır. Yakınların bu belirtileri fark edip harekete geçmesi çoğu zaman belirleyicidir, çünkü yükselme dönemindeki kişi yardım ihtiyacını göremeyebilir.

İlk muayenede neler olur?

İlk görüşmede bugüne kadar yaşanan bütün duygudurum dönemleri, başlangıç yaşları, ne kadar sürdükleri ve nasıl sona erdikleri ayrıntılı olarak konuşulur. Bu öykü, tanının temelini oluşturur. Uyku düzeni, alkol ve madde kullanımı, kullanılan ilaçlar, aile öyküsü ve dönemlerin iş ve ilişkilere etkisi sorulur. Kişinin kendi anlatımının yanında bir yakının gözlemleri de çok değerlidir; çünkü yükselme dönemleri çoğu zaman dışarıdan daha net görülür.

Tedavi seçimine yardımcı olmak için tiroit ve böbrek fonksiyonları, karaciğer değerleri ve kan sayımı gibi tahliller istenir. Bazı ilaçlara başlamadan önce kalp ritmine de bakılabilir.

Benzer görünen durumlar

Bipolar bozukluğun depresif dönemi, tek kutuplu depresyondan ilk bakışta ayırt edilemeyebilir. Bu ayrım önemlidir; çünkü bipolar bozuklukta tek başına antidepresan kullanımı yükselme dönemlerini tetikleyebilir. Erişkin dikkat eksikliği, sınırda kişilik özellikleri, madde kullanımına bağlı duygudurum değişiklikleri ve tiroit hastalıkları da benzer tablolar oluşturabilir. Ayrıntılı bir öykü ve zaman içindeki gözlem, doğru tanının en güvenilir yoludur.

Muayeneden sonra: tedavi seçenekleri

Bipolar bozuklukta tedavinin temelini duygudurum dengeleyici ilaçlar oluşturur. Lityum, bazı antiepileptik ilaçlar ve bazı antipsikotikler bu amaçla kullanılır. İlaç seçimi, yaşanan dönemlerin türüne, yan etki profiline ve kişinin sağlık durumuna göre yapılır. Bazı ilaçlarda kan düzeyinin düzenli ölçülmesi gerekir.

İlacın yanında psikoeğitim, yani hastalığın ve erken uyarı işaretlerinin öğrenilmesi tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Düzenli uyku, alkol ve uyarıcı maddelerden uzak durma, stresin yönetimi ve bir erken uyarı planı hazırlanması yinelemeleri belirgin biçimde azaltır. Bilişsel davranışçı terapi ve aile odaklı görüşmeler de destekleyici olarak kullanılır.

Muayeneden sonraki ilk haftalar

Tedavinin başında ilaç dozları kademeli olarak ayarlanır ve bu dönemde kontroller daha sıktır. Kan düzeyi takibi gereken ilaçlarda ilk haftalarda birkaç kez tahlil yapılır. Bu dönemde bir duygudurum çizelgesi tutmanız istenir: her gün ruh hâlinizi, uyku sürenizi ve önemli olayları kısaca not etmeniz, dalgalanmaların erken fark edilmesini sağlar. İlaçlara bağlı kilo artışı, el titremesi, susama ya da uyku hâli gibi yan etkileri kontrol görüşmelerinde açıkça paylaşmanız, tedaviyi sürdürülebilir kılar.

Somut bir örnek

Yirmi altı yaşında bir yüksek lisans öğrencisi, üç yıl önce başlayan ve iki kez tekrarlayan depresyon dönemleri için antidepresan kullandığını anlatarak randevu alır. Son kullandığı ilaçtan birkaç hafta sonra geceleri üç dört saat uyumasına rağmen kendini çok enerjik hissettiğini, aynı anda birkaç projeye başladığını ve kredi kartı borcunun kısa sürede arttığını, ardından yine ağır bir çökkünlüğe girdiğini fark eder. Muayeneye ablası da eşlik eder ve bu dönemlerin dışarıdan nasıl göründüğünü anlatır. Ayrıntılı öykü sonucunda bipolar bozukluk düşünülür; antidepresan kademeli olarak azaltılıp bir duygudurum dengeleyici başlanır. Kan düzeyi takibiyle doz ayarlanır, duygudurum çizelgesi ve erken uyarı planı hazırlanır. İzleyen bir yıl boyunca yeni bir dönem yaşanmaz; kişi tezini zamanında tamamlar.

Günlük düzenin tedavideki yeri

Bipolar bozuklukta uyku, ilaçlar kadar önemli bir tedavi aracıdır. Uykunun birkaç gece üst üste kısalması yükselme dönemini tetikleyebilir; bu nedenle her gün aynı saatlerde yatıp kalkmak, gece vardiyalarından ve saat dilimi değişen uzun yolculuklardan mümkün olduğunca kaçınmak önerilir. Alkol ve uyarıcı maddeler hem dalgalanmaları artırır hem de ilaçların etkisini bozar. Yoğun stres dönemlerinde, örneğin sınav, taşınma ya da iş değişikliği öncesinde kontrol görüşmesini öne almak, olası bir dönemin erken yakalanmasını sağlar.

Kontrol randevuları nasıl planlanır?

Randevuya gelmeden önce hazırlayın

• Yaşadığınız bütün depresyon ve yükselme dönemlerinin yaklaşık tarihleri
• Kullandığınız ve daha önce kullandığınız ilaçlar, bunlara verdiğiniz yanıt
• Varsa önceki hastane yatışlarına ait epikriz raporları
• Ailenizde bipolar bozukluk, depresyon ya da intihar öyküsü
• Mümkünse görüşmenin bir bölümüne katılabilecek bir yakın

Yakınınız için randevu alıyorsanız

Bipolar bozuklukta yakınlar, erken uyarı işaretlerini fark etmede çok önemli bir rol üstlenir. Uykunun azalması, konuşmanın hızlanması ya da ani harcamalar gibi değişiklikleri kişiden önce görebilirsiniz. Sakin dönemde birlikte hazırlanan bir erken uyarı planı, bu işaretler görüldüğünde ne yapılacağını önceden belirler ve kriz anlarındaki çatışmayı azaltır. Planda kimin aranacağı, hangi belirtide kontrolün öne alınacağı ve kişinin o dönemde hangi kararları ertelemek istediği yazılı olarak yer alabilir. Böylece yükselme döneminde verilen ani kararların zararı da sınırlanır.