İlaç tedavisi ve izlem randevusu

Psikiyatrik ilaçlar hakkında pek çok kaygı ve yanlış bilgi dolaşır: bağımlılık yapacağı, kişiliği değiştireceği, ömür boyu kullanılması gerektiği ya da insanı "uyuşturacağı" gibi. Bu kaygılar çoğu zaman randevu almayı da geciktirir. Oysa ilaç tedavisi, açıkça bilgilendirildiğiniz ve sizinle birlikte verilen bir karardır; her aşaması kontrol görüşmeleriyle izlenir. Bu sayfada ilaç tedavisinin nasıl başlandığını, nasıl izlendiğini ve nasıl sonlandırıldığını randevu süreci üzerinden anlatıyoruz.

İlaç tedavisi ne zaman önerilir?

İlaç tedavisi her ruhsal sorunda ilk seçenek değildir. Aşağıdaki durumlarda genellikle tedavi planının bir parçası olarak önerilir:

• Orta ya da ağır düzeyde depresyon, özellikle günlük işlevselliğin belirgin biçimde bozulduğu durumlar
• Psikoterapiye rağmen yeterince düzelmeyen kaygı, panik ya da OKB belirtileri
• Bipolar bozukluk ve psikotik bozukluklar gibi ilaç tedavisinin temel olduğu hastalıklar
• Yetişkin dikkat eksikliğinde belirtilerin iş ve ilişkileri belirgin biçimde etkilemesi
• Uykusuzluk, iştah kaybı ya da yoğun huzursuzluk nedeniyle terapiye katılımın zorlaşması
• Daha önce benzer bir dönemde ilaca iyi yanıt alınmış olması

Hafif belirtilerde ise çoğu zaman önce psikoterapi ve yaşam düzenlemeleri önerilir.

Başlamadan önce neler değerlendirilir?

İlaç önerilmeden önce ayrıntılı bir muayene yapılır. Belirtilerinizin türü ve şiddeti, daha önce kullandığınız ilaçlar ve onlara yanıtınız, yaşadığınız yan etkiler, bedensel hastalıklarınız, kullandığınız diğer ilaçlar, alkol ve madde kullanımı, gebelik ya da emzirme durumu ve gebelik planınız sorulur. Gerekirse kan sayımı, karaciğer ve böbrek fonksiyonları, tiroit hormonları, kan şekeri ve kolesterol düzeyleri için tahlil, bazı ilaçlar için de kalp ritmi incelemesi istenir.

İlaç önerildiğinde size neden bu ilacın seçildiği, nasıl kullanılacağı, etkisinin ne zaman başlamasının beklendiği, en sık görülen yan etkiler ve hangi durumlarda hemen bilgi vermeniz gerektiği anlatılır. Sorularınızın yanıtlanması ve kararın birlikte verilmesi tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

İlk haftalar: doz ayarı ve yan etkiler

Çoğu psikiyatrik ilaç düşük dozla başlanır ve etki ile yan etkilere göre kademeli olarak artırılır. Antidepresanların etkisi genellikle birkaç haftada belirginleşir; bu sürede yan etkiler ise daha erken ortaya çıkabilir ve çoğu zaman zamanla azalır. Mide bulantısı, baş ağrısı, uyku değişiklikleri, ağız kuruluğu ve hafif huzursuzluk ilk haftalarda görülebilecek yakınmalardır.

Bu dönemde kontrol görüşmelerine gelmeniz çok önemlidir. Yan etkileri kendi başınıza değerlendirip ilacı bırakmak yerine kontrol görüşmesinde paylaşmanız, dozun ya da ilacın uygun biçimde değiştirilmesini sağlar. Yeni ortaya çıkan yoğun huzursuzluk, ruh hâlinde ani kötüleşme, kendine zarar verme düşünceleri, döküntü ya da bayılma gibi belirtilerde ise bir sonraki kontrolü beklemeden bilgi verilmelidir.

Kontrol randevuları nasıl planlanır?

Lityum ve bazı duygudurum dengeleyiciler gibi ilaçlarda kan düzeyinin düzenli ölçülmesi gerekir. Bazı ilaçlarda kilo, kan şekeri ve kolesterol takibi de kontrol görüşmelerinin bir parçasıdır.

Tedavi ne kadar sürer?

Tedavi süresi hastalığa ve kişinin öyküsüne göre değişir. Depresyonda ilaç, belirtiler düzeldikten sonra da yinelemeyi önlemek için genellikle birkaç ay daha sürdürülür; daha önce birkaç kez depresyon yaşamış kişilerde bu süre daha uzun tutulabilir. Bipolar bozukluk ve psikotik bozukluklarda ise uzun süreli tedavi çoğu zaman gereklidir. Her durumda tedavinin süresi, yarar ve riskler birlikte değerlendirilerek belirlenir.

İlaç nasıl bırakılır?

İlaçların aniden bırakılması, hem belirtilerin geri dönmesine hem de baş dönmesi, huzursuzluk, uyku bozukluğu ve grip benzeri yakınmalar gibi bırakma belirtilerine yol açabilir. Bu nedenle bırakma kararı kontrol görüşmesinde birlikte verilir ve doz, haftalar ya da aylar içinde kademeli olarak azaltılır. Bırakmanın stresli bir döneme, örneğin taşınma, sınav ya da iş değişikliğine denk getirilmemesi önerilir. Azaltma sürecinde belirtilerin geri döndüğünü fark ederseniz bunu paylaşmanız, planın yeniden düzenlenmesini sağlar.

Somut bir örnek

Elli yaşında bir banka çalışanı, iki yıldır kullandığı antidepresanı "artık iyiyim" diyerek bir anda bıraktığını, birkaç gün içinde baş dönmesi, uyku bozukluğu ve ağlama atakları yaşadığını anlatarak randevu alır. Muayenede bırakma belirtileri ile depresyonun geri dönüşü birbirinden ayrılmaya çalışılır. İlaç önceki dozunun yarısıyla yeniden başlanır; belirtiler kısa sürede yatışır. Birkaç ay sonra, iş yükünün hafiflediği bir dönemde, dört aya yayılan kademeli bir azaltma planı yapılır. Kişi bu süreci aylık kontrollerle sorunsuz tamamlar.

İlaç ve psikoterapi birlikte

Pek çok ruhsal hastalıkta ilaç tedavisi ile psikoterapinin birlikte kullanılması, her birinin tek başına kullanılmasından daha etkilidir. İlaç, belirtileri hafifleterek terapiye katılımı kolaylaştırabilir; terapi ise yinelemeyi önleyecek beceriler kazandırır. Bu iki tedavinin birlikte planlanması ve aralarında bilgi paylaşılması, sürecin bütünlüğünü korur.

Gebelik, emzirme ve ileri yaş

Gebelik planlayan, gebe olan ya da emziren kadınlarda ilaç kararları özel bir özenle verilir. Bazı ilaçlar bu dönemlerde güvenle kullanılabilirken bazılarının değiştirilmesi gerekebilir. İlacı gebelik fark edildiği anda kendi başınıza bırakmak ise hem anne hem bebek için yineleme riski taşır. Bu nedenle gebelik planınızı önceden paylaşmanız, gebelik ve emzirme dönemi için birlikte bir plan yapılmasını sağlar. İleri yaştaki kişilerde ise ilaçlar daha düşük dozlarla başlanır, diğer hastalıklar için kullanılan ilaçlarla etkileşimler dikkatle değerlendirilir ve düşme, denge sorunları gibi yan etkiler yakından izlenir.

İlaç değişiklikleri ve eş değer ilaçlar

Eczanede ilacınızın farklı bir firmanın eş değer ürünüyle değiştirilmesi çoğu zaman sorun yaratmaz. Ancak bazı kişiler ilaç değişikliğinden sonra etkide ya da yan etkilerde fark hissedebilir. Böyle bir durumda bunu kontrol görüşmesinde belirtmeniz yararlıdır. Kullandığınız ilacın kutusunu ya da adını not ederek kontrollere gelmeniz, bu tür değişikliklerin takibini kolaylaştırır.

Randevuya gelmeden önce

• Kullandığınız ve daha önce kullandığınız bütün psikiyatrik ilaçların adları, dozları ve süreleri
• Bu ilaçlarla yaşadığınız yan etkiler ve size iyi gelip gelmedikleri
• Diğer hastalıklarınız için kullandığınız ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler
• Son yapılmış kan tahlilleri ve varsa kalp tetkikleri
• Gebelik ya da emzirme durumunuz, gebelik planınız