Bilişsel davranışçı terapi randevusu

Bilişsel davranışçı terapi, ruhsal sorunların tedavisinde en çok araştırılmış psikoterapi yöntemlerinden biridir. "Terapi" sözcüğü pek çok kişinin aklında yıllarca süren, ne zaman biteceği belli olmayan görüşmeleri canlandırır. Bilişsel davranışçı terapi ise yapılandırılmış, hedefleri baştan belirlenen ve ilerlemesi düzenli olarak ölçülen bir yöntemdir. Bu sayfada bu terapi için randevunun nasıl planlandığını, seansların nasıl ilerlediğini ve sizden neler beklendiğini anlatıyoruz.

Bu yöntem kimler için uygundur?

Bilişsel davranışçı terapi, aşağıdaki durumlarda etkinliği gösterilmiş bir tedavi seçeneğidir:

• Depresyon ve yinelemenin önlenmesi
• Yaygın kaygı bozukluğu, panik bozukluğu ve agorafobi
• Sosyal kaygı ve belirli korkular
• Obsesif kompulsif bozukluk
• Travma sonrası stres bozukluğu
• Uzun süreli uykusuzluk
• Bulimiya nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu
• Sağlık kaygısı ve bedensel belirtilerle ilgili yoğun endişe
• Öfke kontrolü, erteleme ve mükemmeliyetçilik gibi işlevselliği bozan alışkanlıklar

Belirli bir sorun üzerinde çalışmak isteyen, seanslar arasında küçük çalışmalar yapmaya istekli olan ve somut hedeflerle ilerlemeyi tercih eden kişiler bu yöntemden özellikle yarar görür.

İlk görüşmede uygunluk nasıl değerlendirilir?

Terapiye başlamadan önce bir değerlendirme görüşmesi yapılır. Bu görüşmede yakınmalarınız, ne zamandır sürdüğü, günlük hayatınıza etkisi, daha önce aldığınız tedaviler ve terapiden beklentileriniz konuşulur. Belirtiler çok ağırsa, örneğin derin bir depresyon ya da yoğun bir kriz hâli varsa, terapiye ek olarak ilaç tedavisi de önerilebilir ya da önce durumun dengelenmesi hedeflenir.

Görüşmenin sonunda terapinin hangi soruna odaklanacağı, hedeflerin neler olacağı ve yaklaşık kaç seans süreceği birlikte belirlenir. Hedefler mümkün olduğunca somut tutulur: "daha iyi hissetmek" yerine "toplu taşımayı tek başına kullanabilmek" ya da "haftada en az beş gece yarım saat içinde uykuya dalabilmek" gibi.

Seanslar nasıl ilerler?

İlk seanslar, sorunun bir haritasını çıkarmaya ayrılır. Hangi durumların zorlandığınız duyguları tetiklediği, bu anlarda aklınızdan hangi düşüncelerin geçtiği ve sonrasında ne yaptığınız birlikte incelenir. Bu harita, döngünün nerede kırılabileceğini gösterir.

Orta dönemdeki seanslarda düşünce kalıplarının sınanması, kaçınılan durumlara kademeli olarak yaklaşma, yeni davranışların denenmesi ve gevşeme, problem çözme ya da iletişim gibi becerilerin öğrenilmesi üzerinde çalışılır. Her seans genellikle bir önceki haftanın gözden geçirilmesiyle başlar, o günün konusuyla devam eder ve yeni haftanın planlanmasıyla biter.

Son seanslar, kazanımların pekiştirilmesine ve yineleme önleme planına ayrılır. Bu planda zorlanmanın erken işaretleri ve bu işaretler görüldüğünde kullanılacak beceriler yazılı olarak belirlenir.

Seans sıklığı ve süresi

Seanslar genellikle haftada bir yapılır ve 45–50 dakika sürer. Kapanış döneminde seanslar iki ya da üç haftada bire seyreltilebilir.

Seanslar arasında sizden beklenenler

Bilişsel davranışçı terapinin en belirgin özelliklerinden biri seanslar arasında yapılan çalışmalardır. Bu çalışmalar, seansta öğrenilenlerin gerçek hayata taşınmasını sağlar. Bir düşünce kaydı tutmak, kaçındığınız bir duruma küçük bir adım atmak, bir hafta boyunca uyku günlüğü doldurmak ya da yeni bir beceriyi günde birkaç dakika denemek bu çalışmalara örnektir. Çalışmalar sizinle birlikte, gerçekçi ve uygulanabilir biçimde belirlenir. Yapılamayan bir çalışma da seansta konuşulur; neyin engel olduğunu anlamak, süreci ilerletir.

Somut bir örnek

Otuz altı yaşında bir öğretmen, toplantılarda söz almaktan, velilerle konuşmaktan ve yeni insanlarla tanışmaktan yıllardır kaçındığını, bu yüzden okulda idari görev tekliflerini reddettiğini anlatır. Değerlendirmede sosyal kaygı düşünülür ve on altı seanslık bilişsel davranışçı terapi planlanır. İlk seanslarda kaçınma ve güvenlik davranışları belirlenir; örneğin toplantılarda en arkaya oturmak ve konuşmadan önce cümleleri zihinde defalarca prova etmek. Sonraki seanslarda kademeli bir adım listesi hazırlanır: önce küçük bir öğretmen grubunda tek bir soru sormak, sonra kısa bir sunum yapmak. Terapinin sonunda kişi veli toplantılarını daha az kaygıyla yönetebildiğini ve zümre başkanlığı görevini kabul ettiğini anlatır.

Ne zaman sonuç alınır?

Pek çok kişi ilk birkaç seansta, sorununun nasıl işlediğini anlamaktan kaynaklanan bir rahatlama yaşar. Belirtilerde belirgin azalma çoğu zaman altıncı ile onuncu seanslar arasında fark edilir. İlerleme düzenli olarak kısa ölçeklerle ve hedeflere göre değerlendirilir; beklenen değişim görülmüyorsa plan yeniden gözden geçirilir, gerekirse ilaç ya da farklı bir yöntem eklenir.

İlaçla birlikte kullanılabilir mi?

Evet. Orta ve ağır düzeydeki depresyonda, OKB'de ya da belirtilerin terapiye katılımı zorlaştırdığı durumlarda ilaç tedavisi ile bilişsel davranışçı terapi birlikte kullanılabilir. Bu birleşim pek çok durumda tek başına kullanılan yöntemlerden daha etkilidir. İlaçların bırakılması sürecinde terapinin sürmesi de yineleme riskini azaltır.

Terapide iş birliği nasıl kurulur?

Bilişsel davranışçı terapide terapist, size ne yapmanız gerektiğini söyleyen bir otorite değil, sorunu birlikte inceleyen bir çalışma ortağıdır. Seansların gündemi birlikte belirlenir, çalışmalar sizin önceliklerinize göre seçilir ve her adımın neden atıldığı açıkça konuşulur. Bir yöntem size uygun gelmiyorsa ya da bir çalışma fazla zorlayıcı görünüyorsa bunu söylemeniz, sürecin bir parçasıdır. Seansların sonunda o günün sizin için ne anlama geldiğini kısaca özetlemeniz istenebilir; bu özet, öğrenilenlerin akılda kalmasını kolaylaştırır. Terapinin ilerleyen dönemlerinde amaç, kendi terapistiniz olmayı öğrenmenizdir: döngüleri kendiniz fark etmek ve becerileri kendiniz uygulamak.

Hangi durumlarda başka bir yöntem öne çıkar?

Bilişsel davranışçı terapi pek çok soruna uygun olsa da her durumda ilk seçenek değildir. Çok ağır bir depresyon döneminde, yoğunlaşma ve enerji bu kadar düşükken yapılandırılmış çalışmalar zorlayıcı olabilir; bu dönemde önce ilaç tedavisiyle belirtilerin bir ölçüde yatışması beklenebilir. Gerçeklikle bağın zayıfladığı durumlarda ya da aktif bir kriz yaşanırken önce güvenlik ve dengelenme öne alınır. Uzun süreli ilişki sorunları ve kişilik özellikleriyle ilgili güçlüklerde ise şema terapi gibi bilişsel davranışçı terapiden türemiş ama daha uzun soluklu yöntemler tercih edilebilir. Hangi yöntemin size uygun olduğu değerlendirme görüşmesinde birlikte kararlaştırılır.

Randevuya gelmeden önce

• Terapide üzerinde çalışmak istediğiniz sorunun kısa bir tarifi
• Bu sorunun günlük hayatınızda en çok zorladığı üç durum
• Daha önce aldığınız terapi ya da ilaç tedavileri ve sonuçları
• Haftalık programınızda seanslara ayırabileceğiniz düzenli bir zaman