Travma sonrası stres için randevu

Trafik kazası, deprem, yangın, fiziksel ya da cinsel saldırı, ani bir kayıp, ağır bir hastalık ya da yoğun bakım deneyimi gibi olaylar, kişinin güvenlik duygusunu derinden sarsabilir. Bu tür olaylardan sonra pek çok kişi birkaç hafta içinde kendiliğinden toparlanır. Bir kısmında ise belirtiler aylar, hatta yıllar boyunca sürer ve hayatın her alanına yayılır. Travma yaşamış kişiler çoğu zaman olayı yeniden anlatmak zorunda kalmaktan korktukları için randevu almayı erteler. Bu sayfada randevunun ne zaman gerektiğini ve muayenenin sizi zorlamadan nasıl ilerlediğini anlatıyoruz.

Hangi durumda randevu almalısınız?

Sarsıcı bir olaydan sonra aşağıdakiler bir aydan uzun süredir devam ediyorsa bir psikiyatri muayenesi planlamanız önerilir:

• Olayın istemediğiniz anlarda zihninizde canlanması, sanki yeniden yaşıyormuş gibi hissetmek
• Olayla ilgili kâbuslar ve bu yüzden uyumaktan çekinmek
• Olayı hatırlatan yerlerden, seslerden, kokulardan ve konuşmalardan uzak durmak
• Sürekli tetikte olmak, en küçük seste irkilmek, sırtınızı kapıya dönememek
• Öfke patlamaları, sinirlilik, odaklanmakta güçlük
• Kendinizi duygusal olarak uyuşmuş, insanlardan kopuk hissetmek
• Olayla ilgili yoğun suçluluk ya da utanç
• Olaydan sonra başlayan ya da artan alkol, sigara ya da sakinleştirici kullanımı

Belirtiler olaydan aylar sonra da başlayabilir. Bu nedenle olayın üzerinden uzun zaman geçmiş olması, randevu almanız için bir engel değildir.

Hızlı değerlendirme gerektiren durumlar

Yaşamınıza son verme düşünceleri, kendinize zarar verme davranışları, günlerdir uyuyamama, gerçeklikten kopma hissinin uzun sürmesi ya da hâlâ devam eden bir şiddet ortamında bulunmanız hızlı destek gerektirir. Güvenliğinizin tehlikede olduğu durumlarda öncelik, sizi koruyacak kurumlara ulaşmak ve gerekiyorsa 112'yi aramaktır.

İlk muayenede neler olur?

Birçok kişi ilk görüşmede yaşadığı olayı bütün ayrıntılarıyla anlatmak zorunda kalacağını düşünerek kaygılanır. Oysa ilk muayenede olayın ayrıntılarına girmek gerekmez; ne kadarını anlatacağınıza siz karar verirsiniz. Görüşmede olayın ne zaman yaşandığı, sonrasında başlayan belirtiler, uykunuz, iş ve ilişkileriniz, daha önceki zor deneyimleriniz ve şu anki güvenliğiniz konuşulur. Depresyon, panik ve alkol kullanımı gibi travmaya sıklıkla eşlik eden durumlar da değerlendirilir.

Görüşmenin sonunda belirtilerinizin neden ortaya çıktığı ve beynin tehlike karşısında nasıl alarm durumunda kalabildiği anlaşılır bir dille açıklanır. Bu açıklama, pek çok kişinin "delirmiyorum, yaşadığım şeye verilen bir tepki bu" diyebilmesini sağlar.

Benzer görünen durumlar

Olaydan sonraki ilk dört hafta içinde görülen yoğun tepkiler akut stres tepkisi olarak değerlendirilir ve çoğu zaman kendiliğinden azalır. Uzun süreli ve tekrarlayan travmalardan sonra, özellikle çocuklukta yaşanan istismar ve ihmalde, belirtiler daha karmaşık bir tablo oluşturabilir. Yas süreci, depresyon, panik bozukluğu ve uyku bozuklukları da travma sonrası belirtilerle benzerlik gösterir ya da onlara eşlik eder. Kafa travması geçirilmiş bir kazadan sonra görülen unutkanlık ve dikkat sorunları ise ayrıca değerlendirilmelidir.

Muayeneden sonra: tedavi seçenekleri

Bu tabloda araştırmalarla en güçlü desteği alan yöntemler, doğrudan travmatik anıyı ve onun bıraktığı izleri hedef alan psikoterapilerdir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapide olayla ilgili düşünceler ve anlamlar yeniden ele alınır, kaçınılan durumlara kademeli olarak dönülür. EMDR'de ise travmatik anı, iki yönlü uyaranlar eşliğinde ve yapılandırılmış bir protokolle işlenir; anının yarattığı sıkıntı zamanla azalır. Hangi yöntemin seçileceği, yaşanan olayın türüne, belirtilerin yoğunluğuna ve sizin tercihinize göre belirlenir.

İlaç tedavisi, belirtiler çok yoğunsa, terapiye erişim gecikiyorsa ya da depresyon eşlik ediyorsa önerilir. Bazı antidepresanlar travma sonrası belirtileri azaltmada etkilidir. Kâbuslar ve uyku sorunları için de ayrı ilaç seçenekleri bulunur. Sakinleştiricilerin uzun süreli kullanımı ise iyileşmeyi geciktirebileceği için önerilmez.

Muayeneden sonraki ilk haftalar

Travma odaklı terapinin ilk seansları, doğrudan anıya yönelmeden önce güvenlik ve dengeleme çalışmalarına ayrılır. Bu seanslarda yoğun duygular karşısında kendinizi sakinleştirme, şimdiki ana dönme ve uykuyu düzenleme becerileri öğrenilir. Anı üzerinde çalışmaya ancak bu temel hazır olduğunda geçilir. Terapinin bazı dönemlerinde belirtilerin geçici olarak artması mümkündür; bu durum sürecin bir parçasıdır ve seanslarda konuşulur. İlaç başlandıysa etkisi birkaç hafta içinde belirginleşir; kontrol görüşmelerinde uyku ve kâbuslardaki değişim özellikle izlenir.

Somut bir örnek

Kırk beş yaşında bir otobüs şoförü, sekiz ay önce karıştığı bir trafik kazasından sonra direksiyona geçtiğinde ellerinin titrediğini, kazanın yaşandığı yoldan geçemediğini ve neredeyse her gece kazayı rüyasında gördüğünü anlatır. İş yerinde başka hatta kaydırıldığını, evde ise çok çabuk öfkelendiğini ekler. Muayenede travma sonrası stres bozukluğu düşünülür. İlk seanslarda uyku ve dengeleme çalışmaları yapılır, ardından EMDR ile kaza anısı üzerinde çalışılır. Kâbuslar için kısa süreli ilaç desteği verilir. Dördüncü ayın sonunda kişi kazanın yaşandığı yoldan yeniden geçebildiğini, kâbusların seyrekleştiğini anlatır.

Kontrol randevuları nasıl planlanır?

Travmanın iş ve aile hayatına yansıması

Travma sonrası belirtiler yalnızca kişinin iç dünyasında kalmaz. Sürekli tetikte olmak iş yerinde dikkat ve verimliliği düşürür, sık izin kullanımına ya da işten uzaklaşmaya yol açabilir. Evde ise duygusal uyuşukluk, ani öfke ve yakınlıktan kaçınma eş ve çocuklarla ilişkiyi zorlar. Çocuklar, ebeveynlerindeki bu değişimi çoğu zaman kendileriyle ilgili sanabilir. Tedavi sürecinde bu etkiler de ele alınır; gerekirse işe kademeli dönüş planlanır, aileyle birlikte yapılan bir görüşmede belirtilerin ne anlama geldiği ve evde nasıl destek olunabileceği konuşulur. Belirtilerin adının konması ve anlaşılması, aile içindeki gerginliği belirgin biçimde azaltır.

Randevuya gelmeden önce hazırlayın

• Olayın yaklaşık tarihi ve belirtilerin ne zaman başladığı
• Uyku düzeniniz ve kâbusların sıklığı
• Kaçındığınız yerler ve durumlar
• Kullandığınız ilaçlar, alkol ve sakinleştiriciler
• Kaza ya da yaralanma sonrası yapılmış muayene ve tetkiklerin sonuçları
• Görüşmede anlatmak istemediğiniz konular varsa bunu baştan söyleyebileceğinizi bilmek

Yakınınız için randevu alıyorsanız

Travma yaşamış bir yakınınızı olayı anlatması için zorlamamak, ama konuşmak istediğinde dinlemeye hazır olmak en değerli destektir. Ani öfke ya da uzaklaşma tepkilerini kişisel olarak algılamamak, ilişkiyi korumayı kolaylaştırır. Randevuya birlikte gitmeyi önermek ve görüşme sonrasında yorgun hissedebileceğini bilmek de destekleyicidir.